Model program bimbingan haji berasaskan maqasid al-Shariah: Satu kertas konsep

Abstract

Program bimbingan haji anjuran Lembaga Tabung Haji (TH), yang merangkumi Kursus Haji Asas, Kursus Haji Intensif dan Kursus Haji Perdana, melibatkan peruntukan tahunan yang besar. Namun, penilaian program ini dan kajian lepas lazimnya terhad kepada kepuasan jemaah dan penguasaan tatacara manasik, tanpa mengukur sama ada ibadat haji mencapai tujuan pensyariatannya (maqasid) dalam kehidupan jemaah selepas pulang. Akibatnya, tiada bukti tentang peringkat mana program berjaya atau gagal. Kertas konsep ini mencadangkan satu model penilaian yang menjadikan Nazariyyah al-Maqasid sebagai teori induk dan qaedah fiqh al-Umur bi Maqasidiha sebagai asas peranan niat. Model ini mengandungi lima konstruk dalam satu rantaian, iaitu reaksi jemaah terhadap program bimbingan, pengetahuan maqasid manasik, niat dan azam beramal, tingkah laku ibadah, serta impak maqasid dalam kehidupan yang diukur menerusi lima dimensi daruriyyat. Lima hipotesis dibangunkan, iaitu empat hubungan langsung (H1 hingga H4) dan satu kesan pengantaraan niat (H5). Kajian ini mencadangkan tinjauan keratan rentas ke atas jemaah haji negeri Sabah yang telah menunaikan haji dalam tempoh dua musim terkini, dipilih melalui persampelan bertujuan merentasi lima Bahagian di Sabah, dan dianalisis menggunakan PLS-SEM. Tiga dapatan utama dijangka: reaksi berbentuk utiliti meramal pengetahuan maqasid; niat menjadi pengantara antara pengetahuan dengan amalan; dan impak maqasid paling kuat pada dimensi hifz al-din berbanding dimensi lain. Sumbangan kajian ini ialah pengoperasian qaedah fiqh sebagai hipotesis yang boleh diuji secara empirikal, serta instrumen berasaskan maqasid yang membolehkan TH mengenal pasti peringkat rantaian yang paling lemah dan boleh diadaptasi bagi program keagamaan lain.